Ο Αριστέας ο Προκοννήσιος αποτελεί μία από τις πιο συναρπαστικές και αινιγματικές μορφές της αρχαίας ελληνικής παράδοσης. Γεννημένος στο νησί της Προκοννήσου στην Προποντίδα, αυτός ο επικός ποιητής των αρχαίων χρόνων κινείται στα όρια μεταξύ ιστορικής πραγματικότητας και μύθου. Το όνομά του συνδέεται άρρηκτα με υπερφυσικές ικανότητες, εκστατικά ταξίδια και μια ιδιαίτερη σχέση με τον θεό Απόλλωνα, ενώ το κύριο έργο του, τα Αριμάσπεια, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλούς αρχαίους συγγραφείς.
Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, όπως η Σούδα και ο Ηρόδοτος, ο Αριστέας προερχόταν από επιφανή οικογένεια της Προκοννήσου. Ο Ηρόδοτος αναφέρει τον πατέρα του ως Καϋστρόβιο, ενώ άλλες παραδόσεις δίνουν το όνομα Δημοχάρις. Η ικανότητά του να εγκαταλείπει το σώμα του κατά βούληση και να επιστρέφει σε αυτό τον καθιστούσε μια φιγούρα σχεδόν σαμανική, ικανή για εκστατικές εμπειρίες και υπερβατικές περιπλανήσεις. Τα ταξίδια του τον οδήγησαν σε μακρινές και μυθικές περιοχές πέρα από τον Εύξεινο Πόντο, όπως τις χώρες των Κιμμερίων, των Αριμασπών και των Ισσηδόνων.
Το πιο γνωστό έργο που αποδίδεται στον Αριστέα είναι το έπος Αριμάσπεια, ένα τριμερές ποιητικό κείμενο που περιγράφει τις εντυπωσιακές εμπειρίες του από αυτά τα απομακρυσμένα μέρη. Το όνομα του έπους προέρχεται από τους μυθικούς Αριμασπούς, έναν μονόφθαλμο λαό της βόρειας Σκυθίας, ο οποίος βρισκόταν σε διαρκή σύγκρουση με τους γρύπες – τα φτερωτά μυθικά πλάσματα που φύλαγαν τον χρυσό της περιοχής. Οι Αριμασποί προσπαθούσαν να κλέψουν αυτόν τον θησαυρό, δημιουργώντας μια επική αφήγηση γεμάτη περιπέτεια και μυστήριο. Το έργο γνώρισε μεγάλη φήμη στην αρχαιότητα, με πλήθος αναφορών από μεταγενέστερους συγγραφείς, αν και έπεσε γρήγορα στη λήθη. Η πατρότητά του αμφισβητήθηκε ήδη από τον 1ο αιώνα π.Χ. από τον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα, ενώ σήμερα σώζονται μόλις δεκατρείς στίχοι σε έργα όπως το Περί Ύψους του Λογγίνου και οι Χιλιάδες του Ιωάννη Τζέτζη.
Η ζωή του Αριστέα περικλείει όμως και εκπληκτικές ιστορίες ανάστασης και ταυτόχρονης παρουσίας. Ο Ηρόδοτος διηγείται μια συγκλονιστική περίπτωση από την Προκόννησο και την Κύζικο: ο ποιητής μπήκε σε ένα εργαστήριο καθαρισμού ρούχων και ξαφνικά πέθανε. Ο ιδιοκτήτης ενημέρωσε τους συγγενείς, η είδηση εξαπλώθηκε, όμως ένας ταξιδιώτης από την Κύζικο ισχυρίστηκε ότι είχε μόλις συναντήσει και συνομιλήσει μαζί του εκεί. Όταν ελέγχθηκε το εργαστήριο, ο Αριστέας δεν βρέθηκε ούτε ζωντανός ούτε νεκρός. Επτά χρόνια αργότερα επανεμφανίστηκε, συνέθεσε τα Αριμάσπεια και εξαφανίστηκε ξανά. Διακόσια σαράντα χρόνια μετά, σύμφωνα πάντα με τον Ηρόδοτο, εμφανίστηκε σε όραμα στους κατοίκους του Μεταποντίου στη Μεγάλη Ελλάδα. Τους ζήτησε να χτίσουν ιερό στον Απόλλωνα και να τοποθετήσουν δίπλα έναν ανδριάντα του ιδίου, αποκαλύπτοντας ότι είχε ακολουθήσει τον θεό μεταμορφωμένος σε κοράκι. Οι Μεταποντινοί υπάκουσαν μετά από επιβεβαίωση του Δελφικού Μαντείου, και ο ανδριάντας του Αριστέα δεσπόζει πλέον στην αγορά της πόλης.
Πέρα από αυτόν τον θρυλικό ποιητή, το όνομα Αριστέας (ή Αρισταίος) αποδίδεται και σε άλλα πρόσωπα της αρχαιότητας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο γιος του Αδειμάντου, ο Χίος αξιωματικός στην Κάθοδο των Μυρίων, ο αθλητής Στρατονικεύς που νίκησε στην πάλη και στο παγκράτιο την ίδια ημέρα στην 191η Ολυμπιάδα, ένας Αργείος που κάλεσε τον βασιλιά Πύρρο στην πόλη του, ο γραμματικός που αναφέρει ο Βάρρωνας, ο Κύπριος αξιωματούχος στην αυλή του Πτολεμαίου Φιλαδέλφου – συνδεδεμένος με την αμφισβητούμενη Επιστολή του Αριστέα για τη Μετάφραση των Εβδομήκοντα – καθώς και ο γλύπτης από το Αφροδίσιο της Κύπρου, του οποίου το όνομα βρίσκεται σε επιγραφή αγαλμάτων κενταύρων στην έπαυλη του Αδριανού στο Τίβολι.
Ο Αριστέας ο Προκοννήσιος παραμένει σύμβολο του μυστηρίου, της εκστατικής ποίησης και της σύνδεσης του ελληνικού πνεύματος με τα μακρινά και το άγνωστο. Η ιστορία του μας υπενθυμίζει πώς η αρχαία Ελλάδα συνδύαζε την πραγματικότητα με τον μύθο, δημιουργώντας θρύλους που συνεχίζουν να γοητεύουν μέχρι σήμερα.