Ο Επιμενίδης υπήρξε μία από τις πιο μυστηριώδεις και θρυλικές μορφές της αρχαίας Ελλάδας. Γεννημένος στην Κρήτη, πιθανότατα στην Κνωσό σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο ή στη Φαιστό κατά τον Πλούταρχο, ήταν θρησκευτικός διδάσκαλος, προφήτης και μάντης με εξαιρετική φήμη. Οι αρχαίες πηγές διχάζονται για την καταγωγή του: ο Θεόπομπος και άλλοι τον θεωρούσαν γιο του Φαιστίου, ενώ διαφορετικές παραδόσεις τον παρουσιάζουν ως υιό του Δωσιάδα ή του Αγήσαρχου. Η ζωή του συνδυάζει ιστορικά στοιχεία με μυθικά μοτίβα, καθιστώντας τον σύμβολο της σοφίας και του υπερφυσικού.
Η πιο γνωστή ιστορία γύρω από τον Επιμενίδη είναι ο λεγόμενος Επιμενίδειος ύπνος, που έδωσε και την παροιμιώδη φράση για βαθύ, παρατεταμένο ύπνο. Σύμφωνα με τη μυθική παράδοση, ο πατέρας του τον έστειλε να βρει ένα χαμένο πρόβατο στα χωράφια. Ο νεαρός Επιμενίδης μπήκε σε μια σπηλιά για να ξεκουραστεί και κοιμήθηκε για 57 ολόκληρα χρόνια. Όταν ξύπνησε, συνέχισε να ψάχνει το πρόβατο σαν να είχε περάσει μόνο λίγη ώρα. Επιστρέφοντας στο χωράφι, ανακάλυψε ότι όλα είχαν αλλάξει: το έδαφος ανήκε πλέον σε άλλον ιδιοκτήτη και η πραγματικότητα ήταν εντελώς διαφορετική. Πήγε στην πόλη και βρήκε τον αδελφό του γέρο πια, ο οποίος του αποκάλυψε την αλήθεια για τα χαμένα χρόνια. Οι Έλληνες, μαθαίνοντας την ιστορία αυτή, τον θεώρησαν αγαπημένο των θεών και προικισμένο με θεϊκές ικανότητες.
Το μόνο ιστορικά επιβεβαιωμένο γεγονός από τη ζωή του είναι η κάθαρση της Αθήνας από το Κυλώνειο Άγος το 596 π.Χ. Ο Επιμενίδης κλήθηκε από τους Αθηναίους για να εξαγνίσει την πόλη από το μίσος που προκάλεσε η σφαγή των οπαδών του Κύλωνα. Με τις τελετουργίες και τις προφητείες του, κατάφερε να απαλλάξει την Αθήνα από την κατάρα, κερδίζοντας μεγάλο σεβασμό.
Ο Επιμενίδης έγινε διάσημος και για μια φράση που πυροδότησε ένα από τα πιο γνωστά λογικά παράδοξα της φιλοσοφίας. Σε ποίημά του έγραψε: «Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται» (οι Κρήτες είναι πάντα ψεύτες). Ο στίχος αυτός αναφέρεται ακόμα και στην Καινή Διαθήκη, στην Επιστολή προς Τίτον του Αποστόλου Παύλου (1:12), όπου χαρακτηρίζονται οι Κρήτες ως «κακὰ θηρία, γαστέρες ἀργαί». Επιπλέον, ένας άλλος στίχος που αποδίδεται στον Επιμενίδη εμφανίζεται στις Πράξεις των Αποστόλων (17:28): «ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν».
Το ποίημα του Επιμενίδη, πιθανότατα το «Μίνως», δεν σώζεται πλήρες, αλλά ο καθηγητής Rendel Harris ανακάλυψε μια συριακή μετάφρασή του και την ανακατασκεύασε στα αρχαία ελληνικά. Σύμφωνα με αυτήν, ο Μίνως απευθύνεται στον Δία λέγοντας ότι οι Κρήτες τον θεωρούν θνητό και έχτισαν τάφο του, αλλά είναι ψεύτες, αφού ο Δίας είναι αθάνατος: «Ἀλλὰ σύ γ᾿ οὐ θνῇσκεις, ἕστηκας γὰρ ζοὸς αἰεί· Ἐν γὰρ σοὶ ζῶμεν καὶ κινούμεθ᾿ ἠδὲ καὶ ἐσμέν».
Από αυτή τη φράση προέκυψε το παράδοξο του Επιμενίδη: Αν ο Επιμενίδης, Κρητικός, λέει ότι όλοι οι Κρήτες είναι ψεύτες, τότε λέει ψέματα – άρα οι Κρήτες λένε την αλήθεια, άρα και αυτός λέει την αλήθεια, και τούμπαλιν. Το παράδοξο αυτό, γνωστό και ως «παράδοξο του ψεύτη», έχει απασχολήσει φιλοσόφους και λογικούς αιώνες. Ωστόσο, από το ίδιο το ποίημα φαίνεται ότι ο Επιμενίδης δεν εννοούσε τον εαυτό του, αλλά τους υπόλοιπους Κρήτες.
Η Κρήτη, τόπος καταγωγής του Επιμενίδη, παραμένει συνδεδεμένη με τον μινωικό πολιτισμό και μυθικά στοιχεία όπως ο λαβύρινθος και ο Μίνωας. Ο Επιμενίδης ενσαρκώνει την αρχαία ελληνική παράδοση που συνδυάζει μύθο, θρησκεία και φιλοσοφία, ενώ η ιστορία του συνεχίζει να εμπνέει συζητήσεις για την αλήθεια, το χρόνο και το παράδοξο.
Ο Επιμενίδης ο Κρητικός παραμένει ζωντανός στη συλλογική μνήμη ως ο σοφός που ξεπέρασε τα όρια του χρόνου και άφησε πίσω του ένα κληροδότημα που αγγίζει τόσο την πνευματικότητα όσο και τη λογική. Η ζωή και οι λόγοι του μας θυμίζουν ότι η αρχαία Ελλάδα γέννησε ιδέες που εξακολουθούν να προκαλούν και να γοητεύουν μέχρι σήμερα.