Τα Δωδεκάνησα αποτελούν σήμερα αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής επικράτειας, όμως η πορεία προς την ενσωμάτωσή τους το 1947 πέρασε μέσα από συμπληγάδες μυστικής διπλωματίας και αντικρουόμενων συμφερόντων. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η τύχη των νησιών αυτών υπήρξε αντικείμενο σκληρών παζαριών ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, με τη Σοβιετική Ένωση να παίζει έναν απροσδόκητο και συχνά αρνητικό ρόλο για τις ελληνικές διεκδικήσεις.
Η πρόταση-σοκ του Στάλιν στον Άντονι Ίντεν
Μια από τις πιο αποκαλυπτικές στιγμές της ιστορίας καταγράφηκε στις 16 Δεκεμβρίου 1941 στη Μόσχα. Κατά τη διάρκεια συνάντησης με τον Βρετανό Υπουργό Εξωτερικών, Άντονι Ίντεν, ο Ιωσήφ Στάλιν πρότεινε με κυνικό τρόπο την παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Τουρκία. Στόχος του Σοβιετικού ηγέτη ήταν να δελεάσει την Άγκυρα ώστε να εγκαταλείψει την ουδετερότητα και να εισέλθει στον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων.
Όταν ο Ίντεν αντέτεινε ότι κάτι τέτοιο θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο λόγω των εθνικών διεκδικήσεων του ελληνικού λαού, ο Στάλιν απάντησε απαξιωτικά για την «αρχή της εθνικότητας». Πρότεινε μάλιστα ανταλλαγές νησιών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, επιμένοντας ότι τα Δωδεκάνησα έπρεπε να «επιστρέψουν» στην Τουρκία, θεωρώντας τα ως ζωτικό χώρο για την έξοδο της γειτονικής χώρας στο Αιγαίο.
Η στάση της ΕΣΣΔ απέναντι στην Ελλάδα
Η συμπεριφορά της Σοβιετικής Ένωσης απέναντι στην Ελλάδα στην αρχή του πολέμου ήταν κάθε άλλο παρά φιλική. Δεσμευμένη από το Σύμφωνο Ρίμπεντροπ-Μολότοφ, η Μόσχα αγνόησε τις ελληνικές εκκλήσεις για οπλισμό το 1940 και έφτασε στο σημείο να διακόψει τις διπλωματικές σχέσεις με την Ελλάδα τον Ιούνιο του 1941. Μόνο μετά τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ ο Στάλιν έκανε στροφή 180 μοιρών, αναγνωρίζοντας ξανά την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση.
Σε αυτή την κρίσιμη καμπή, καθοριστικός υπήρξε ο ρόλος του Παναγιώτη Πιπινέλη, πρεσβευτή της Ελλάδας στη Ρωσία. Ο Πιπινέλης, έχοντας εξαιρετικές επαφές, πληροφορήθηκε τις προθέσεις του Στάλιν για τα Δωδεκάνησα και ενημέρωσε έγκαιρα την ελληνική ηγεσία, η οποία με τη σειρά της πίεσε το Λονδίνο για διαβεβαιώσεις ότι τα νησιά δεν θα παραχωρηθούν χωρίς τη σύμφωνη γνώμη της Ελλάδας.
Το ΚΚΕ και η θέση για «Σοβιετικά Δωδεκάνησα»
Μια λιγότερο γνωστή πτυχή αφορά τις θέσεις του ΚΚΕ τη δεκαετία του 1930. Σύμφωνα με πορίσματα του 5ου Συνεδρίου του κόμματος το 1934, το ΚΚΕ ζητούσε την απελευθέρωση των Δωδεκανήσων από την ιταλική κατοχή, αλλά τάχθηκε κατά της ενσωμάτωσής τους στην Ελλάδα. Η επίσημη γραμμή τότε υποστήριζε ότι τα νησιά θα έβρισκαν την πραγματική τους ευτυχία μόνο ως μέρος μιας ευρύτερης «Σοβιετικής Δημοκρατίας», μια θέση που ευθυγραμμιζόταν με τη γενικότερη τότε πολιτική της Κομιντέρν για τα εθνικά ζητήματα στα Βαλκάνια.
Η τελική δικαίωση και η ένωση του 1947
Μετά το τέλος του πολέμου, το ζήτημα των Δωδεκανήσων παρέμεινε για καιρό «παγωμένο» λόγω των σοβιετικών ενστάσεων, οι οποίες χρησιμοποιούνταν ως μοχλός πίεσης για άλλα μέτωπα, όπως η Βόρεια Ήπειρος και τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Η ανατροπή ήρθε τον Ιούνιο του 1946 στο Συνέδριο Ειρήνης των Παρισίων. Σε μια απρόσμενη κίνηση, ο Σοβιετικός ΥΠΕΞ Μολότοφ δήλωσε ότι η χώρα του δεν είχε πλέον αντίρρηση για την παραχώρηση των νησιών στην Ελλάδα, υπό τον όρο της αποστρατικοποίησής τους.
Η επίσημη τελετή παράδοσης των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα έγινε στις 7 Μαρτίου 1948, σφραγίζοντας μια πορεία γεμάτη θυσίες, αγώνες και διπλωματικές ανατροπές, που κράτησαν τα νησιά στον εθνικό κορμό παρά τις αντίθετες επιδιώξεις ισχυρών παικτών της παγκόσμιας σκηνής.