Σε κάθε εποχή, η εκπαίδευση αποκαλύπτει τον βαθύτερο φόβο της κοινωνίας της. Στον Μεσαίωνα, φοβόμασταν τον Θεό· στη νεωτερικότητα, την άγνοια. Σήμερα, φοβόμαστε κάτι πιο άπιαστο: να μείνουμε πίσω από τις μηχανές που δημιουργήσαμε. Μέσα σε αυτόν τον φόβο, τα φιλολογικά μαθήματα στέκονται στο εδώλιο, κατηγορούμενα ως άχρηστα, παρωχημένα, μη παραγωγικά.
Όμως η ερώτηση «χρειάζονται τα φιλολογικά μαθήματα σήμερα;» είναι παραπλανητική. Το πραγματικό ερώτημα είναι: τι είδους ανθρώπους θέλουμε στον 21ο αιώνα;
Ζούμε σε έναν κόσμο στον οποίο η πληροφορία αφθονεί, αλλά το νόημα σπανίζει. Οι αλγόριθμοι γνωρίζουν τι θα αγοράσουμε, τι θα δούμε, ίσως και τι θα ψηφίσουμε, αλλά δε γνωρίζουν γιατί πονάμε, γιατί ερωτευόμαστε, γιατί φοβόμαστε τον θάνατο. Αυτά τα ερωτήματα δεν απαντώνται με κώδικα. Απαντώνται με ιστορίες, σύμβολα και λέξεις. Εκεί ακριβώς κατοικεί η φιλολογία.
Τα φιλολογικά μαθήματα δεν εκπαιδεύουν απλώς τη μνήμη· εκπαιδεύουν τη συνείδηση. Όταν ένας μαθητής διαβάζει τον Θουκυδίδη, δεν μαθαίνει απλώς ιστορία· μαθαίνει πώς ο φόβος διαβρώνει τη λογική, πώς ο πόλεμος εξαχρειώνει τον άνθρωπο και πώς η εξουσία αφηγείται τον εαυτό της. Όταν μελετά μια αρχαία τραγωδία, κατανοεί ότι η ανθρώπινη ύβρις προηγείται πάντα της καταστροφής. Και όταν έρχεται σε επαφή με τη σύγχρονη λογοτεχνία, συνειδητοποιεί ότι η μοναξιά δεν είναι ατομικό ελάττωμα, αλλά συλλογικό σύμπτωμα.
Σε έναν κόσμο στον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη έχει τη δυνατότητα να γράψει άρθρα, να συνθέσει μουσική και να μιμηθεί συναισθήματα, η ειρωνεία είναι προφανής: όσο πιο έξυπνες γίνονται οι μηχανές, τόσο πιο αναγκαία γίνεται η ανθρωπιστική σκέψη. Όχι για να ανταγωνιστεί την τεχνολογία, αλλά για να τη χαλιναγωγήσει. Διότι χωρίς ηθικό πλαίσιο, η γνώση μετατρέπεται σε ισχύ χωρίς ευθύνη.
Η φιλολογία μάς διδάσκει κάτι που καμία μηχανή δεν μπορεί να εγγυηθεί: την ικανότητα να αμφιβάλλουμε για τις ίδιες μας τις βεβαιότητες. Κι αυτή η αμφιβολία είναι το τελευταίο προπύργιο της ελευθερίας. Όποιος δεν κατανοεί τη γλώσσα γίνεται εύκολα θύμα της. Όποιος δεν γνωρίζει την ιστορία την επαναλαμβάνει τραγικά. Όποιος δεν έχει αφηγηματική ταυτότητα, υιοθετεί άκριτα όποια του προσφερθεί.
Αν αφαιρέσουμε τα φιλολογικά μαθήματα από το σχολείο, δε δημιουργούμε πιο πρακτικούς ανθρώπους· δημιουργούμε πιο χειραγωγήσιμους. Αντί για πολίτες με κρίση, θα έχουμε χρήστες με δεξιότητες. Αντί για ανθρώπους που ρωτούν «γιατί;», θα έχουμε ανθρωποειδή που απλώς εκτελούν.
Σε τελική ανάλυση, η φιλολογία δε μας διδάσεκι μηχανιστική γνώση. Μας διδάσκει βαθιά επίγνωση. Και σε έναν αιώνα στον οποίο όλα αρχίζουν να αυτοματοποιούνται, ίσως αυτό είναι το πιο ριζοσπαστικό μάθημα.
Αποστόλης Ζυμβραγάκης, Φιλόλογος M.Ed., Συγγραφέας