Για χιλιάδες χρόνια, οι αρχαίοι Έλληνες διηγούνταν ιστορίες για Τιτάνες, Γίγαντες και Κύκλωπες – υπερφυσικά όντα τεράστιου μεγέθους και δύναμης που συγκρούονταν με τους θεούς του Ολύμπου και άφηναν πίσω τους έναν κόσμο γεμάτο μυστήριο και τρόμο. Αυτοί οι μύθοι πέρασαν από γενιά σε γενιά, ενσωματώθηκαν στην ποίηση του Ομήρου, στη γλυπτική και στη λαϊκή φαντασία, και έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής πολιτιστικής ταυτότητας. Ωστόσο, τι συνέβαινε αν πίσω από αυτές τις αφηγήσεις κρύβονταν πραγματικά ευρήματα; Αν οι «γίγαντες» δεν ήταν καθαρή φαντασία, αλλά εικόνες που γεννήθηκαν από εντυπωσιακά απολιθωμένα οστά, θαμμένα στη γη για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια;
Η σύγχρονη παλαιοντολογία δίνει μια συναρπαστική απάντηση. Σύμφωνα με την καθηγήτρια Παλαιοντολογίας και Παλαιοοικολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ευτέρπη Κοσκερίδου, τα παλαιοντολογικά ευρήματα στα λιγνιτωρυχεία της Μεγαλόπολης αποτέλεσαν τον κύριο καταλύτη για τη γέννηση αυτών των μύθων. Οι αρχαίοι άνθρωποι, χωρίς γνώσεις εξέλιξης ή παλαιοντολογίας, έβρισκαν τεράστια οστά, κρανία και σκελετούς προϊστορικών ζώων που δεν υπήρχαν πια στο περιβάλλον τους. Αδυνατώντας να τα ερμηνεύσουν επιστημονικά, τα ενσωμάτωναν στο μυθολογικό τους σύστημα, συνδέοντάς τα με κοσμικές συγκρούσεις, θεϊκές μάχες και υπερφυσικά όντα.
Οι θέσεις Κυπαρίσσια και Μαραθούσα αποτελούν δύο από τα σημαντικότερα παλαιοντολογικά πεδία της Ευρώπης. Στην Κυπαρίσσια 4, ηλικίας περίπου 700.000 ετών, έχουν εντοπιστεί λίθινα εργαλεία της Κατώτερης Παλαιολιθικής εποχής μαζί με οστά γιγαντιαίων θηλαστικών, όπως ελέφαντες, ρινόκεροι, ιπποπόταμοι και το εντυπωσιακό ελάφι Praemegaceros. Στην Κυπαρίσσια 3 αποκαλύφθηκαν κατάλοιπα ελεφάντων σε συνδυασμό με ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας, δείχνοντας ότι οι πρώιμοι άνθρωποι ζούσαν και κυνηγούσαν σε ένα περιβάλλον γεμάτο κολοσσούς.
Στη Μαραθούσα, ιδιαίτερα στις θέσεις Μαραθούσα 1 και 2, έχουν βρεθεί σκελετοί ιπποποτάμων με ίχνη κοπής από εργαλεία, λίθινα αντικείμενα και –το πιο εντυπωσιακό– τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία στον κόσμο, ηλικίας περίπου 430.000 ετών. Αυτά τα ευρήματα αποδεικνύουν ότι η Μεγαλόπολη δεν ήταν απλώς πέρασμα, αλλά σταθερός τόπος ζωής, θήρας και εκμετάλλευσης του φυσικού περιβάλλοντος από τους προϊστορικούς ανθρώπους. Η συγκέντρωση τόσων εντυπωσιακών καταλοίπων δημιούργησε ένα τοπίο «φορτισμένο» με μνήμες και ανεξήγητα σημάδια, που ενίσχυε την αίσθηση υπερφυσικού.
Η καθηγήτρια Κοσκερίδου εξηγεί ότι οι αρχαίοι, βλέποντας αυτά τα οστά, δεν μπορούσαν να φανταστούν προϊστορικά ζώα. Τα ερμήνευαν ως απομεινάρια Τιτάνων και Γιγάντων, ενώ τα έντονα γεωλογικά φαινόμενα της περιοχής –σεισμοί, κατολισθήσεις, αλλαγές τοπίου– ενίσχυαν την πεποίθηση ότι εκεί είχαν γίνει κοσμικές μάχες.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα απολιθωμένα κρανία ελεφάντων, που βρέθηκαν τόσο στα Κυπαρίσσια όσο και στη Μαραθούσα. Το κρανίο του ελέφαντα έχει στο κέντρο μια μεγάλη κοιλότητα για την προβοσκίδα, η οποία εύκολα μπορεί να εκληφθεί ως ένα μοναδικό, τεράστιο μάτι. Τα πραγματικά μάτια, στα πλάγια, περνούσαν απαρατήρητα. Για τους αρχαίους, αυτή η εικόνα παρέπεμπε αμέσως σε έναν μονόφθαλμο γίγαντα – τον Κύκλωπα. Έτσι διαμορφώθηκε η μορφή του Πολύφημου στην Οδύσσεια του Ομήρου, με τα κρανία ελεφάντων να λειτουργούν ως «απόδειξη» ύπαρξης τέτοιων όντων.
Παρομοίως, τα γιγαντιαία οστά ελεφάντων και άλλων μεγάλων θηλαστικών ερμηνεύονταν ως λείψανα Γιγάντων. Οι «τιτανομαχίες» και οι συγκρούσεις θεών με Τιτάνες αποτέλεσαν τη μυθολογική απόδοση ενός τοπίου γεμάτου βίαιες φυσικές αλλαγές και εντυπωσιακά απολιθώματα.
Η Μεγαλόπολη αποδεικνύεται λοιπόν ο πραγματικός πυρήνας πίσω από πολλούς μύθους. Τα οστά ελεφάντων έγιναν Κύκλωπες, οι σκελετοί ιπποποτάμων και άλλων κολοσσών Γίγαντες, και οι γεωλογικές αναταράξεις κοσμικές μάχες. Η παλαιοντολογία δεν καταστρέφει τους μύθους – τους εξηγεί. Δείχνει πώς η ανθρώπινη φαντασία μετέτρεψε τα απομεινάρια ενός χαμένου κόσμου σε αιώνιες ιστορίες ηρώων, θεών και τεράτων, που συνεχίζουν να γοητεύουν μέχρι σήμερα.