Στις 30 Ιανουαρίου 2026 συμπληρώθηκαν ακριβώς 203 χρόνια από τη στιγμή που η γη της Τήνου αποκάλυψε το πιο πολύτιμο κειμήλιό της, την εικόνα που οι ντόπιοι αποκαλούνργια Μεγαλόχαρη και η Εκκλησία ονομάζει Ευαγγελίστρια. Η εικόνα αυτή, που απεικονίζει τη σκηνή του Ευαγγελισμού, δεν είναι απλώς ένα θρησκευτικό σύμβολο, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός άρρηκτα συνδεδεμένος με την ιστορία, τον πολιτισμό και την εθνική ταυτότητα του νησιού.
Η διαδρομή προς την εύρεση ξεκινά πολύ πριν από το 1823, σε μια εποχή γεμάτη αγωνία και φήμες για την Επανάσταση. Η Τήνος του 1821 προσπαθούσε να σταθεί όρθια ανάμεσα στον φόβο της πείνας και των ασθενειών. Οι πρώτες αφηγήσεις μιλούν για μια ανεπιτυχή υπόδειξη το 1821, όμως η καθοριστική στιγμή ήρθε τον Ιούλιο του 1822, όταν η μοναχή Πελαγία στο Κεχροβούνι βίωσε το ίδιο όραμα για τρεις συνεχόμενες Κυριακές. Η επιμονή της φωνής που ζητούσε την ανασκαφή του θαμμένου ναού στο συγκεκριμένο χωράφι συγκλόνισε την τοπική κοινωνία, καθώς η Πελαγία ήταν μια απλή και ήσυχη γυναίκα, γεγονός που έδωσε τεράστια βαρύτητα στα λόγια της.
Ο εκκλησιαστικός ηγέτης του νησιού, ο Γαβριήλ, πείστηκε από τη μεταφορά του οράματος και οι εργασίες ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο του 1822. Οι πρώτες ανασκαφές έφεραν στο φως ερείπια παλαιότερων ναών, αποδεικνύοντας ότι ο χώρος αποτελούσε σημείο λατρείας για αιώνες. Παρά την αρχική αισιοδοξία, η κούραση και η έλλειψη αποτελεσμάτων έφεραν αμφισβήτηση και ειρωνεία από κάποιους κατοίκους, ειδικά ενώ η πανώλη άρχισε να απειλεί το νησί. Ωστόσο, την 1η Ιανουαρίου 1823, ένα ξεροπήγαδο στο σημείο των ανασκαφών γέμισε ξαφνικά με νερό, δίνοντας στους εργάτες την απαραίτητη ελπίδα για να συνεχίσουν με πείσμα.
Η μεγάλη στιγμή ήρθε τελικά στις 30 Ιανουαρίου 1823, ανήμερα των Τριών Ιεραρχών. Η αξίνα ενός εργάτη, που οι πηγές αναφέρουν είτε ως Εμμανουήλ Μάτσα είτε ως Δημήτριο Βλάσση, χτύπησε πάνω σε ξύλο. Η εικόνα βρέθηκε σπασμένη στα δύο, αλλά τα κομμάτια ενώθηκαν τέλεια, αποκαλύπτοντας τη Θεοτόκο και τον Αρχάγγελο Γαβριήλ με τον κρίνο. Τα ίχνη φωτιάς στην πίσω πλευρά και η καθαρότητα των προσώπων παρά τον μακροχρόνιο εγκλεισμό στο χώμα ενίσχυσαν την πεποίθηση για τον θαυματουργό χαρακτήρα της. Η είδηση διαδόθηκε αστραπιαία και το ίδιο βράδυ οι κάτοικοι κατέβηκαν από τα χωριά με φανούς, δημιουργώντας μια φωτεινή πομπή που γέννησε το σημερινό έθιμο των Φαναρακίων.
Η εύρεση της εικόνας συνέπεσε με την υποχώρηση της αρρώστιας στο νησί και πήρε γρήγορα εθνικές διαστάσεις. Μέσα στην καρδιά της Ελληνικής Επανάστασης, το γεγονός θεωρήθηκε θεϊκό σημάδι για την ευόδωση του Αγώνα, προσφέροντας ψυχικό στήριγμα σε αγωνιστές και απλό λαό. Οι δωρεές και τα τάματα που άρχισαν να συρρέουν επέτρεψαν την ανέγερση του μεγαλόπρεπου ναού που ολοκληρώθηκε το 1880, ενώ το σημείο της εύρεσης μετατράπηκε στον Κάτω Ναό της Ζωοδόχου Πηγής, εκεί όπου οι πιστοί έρχονται σε επαφή με το αγίασμα.
Το Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου που δημιουργήθηκε, εξελίχθηκε σε έναν οργανισμό με τεράστιο κοινωνικό έργο, χρηματοδοτώντας σχολεία και τέχνες πολύ πριν το ελληνικό κράτος αποκτήσει σταθερές δομές. Παρά τις δοκιμασίες, όπως η κλοπή της εικόνας το 1842 και η μετέπειτα επιστροφή της, το προσκύνημα παρέμεινε οχυρό πίστης. Σήμερα, το συγκρότημα φιλοξενεί σπάνια κειμήλια όπως τη Χάρτα του Ρήγα και το δαχτυλίδι του Κολοκοτρώνη, ενώ οι τέσσερις μεγάλες γιορτές του χρόνου, με αποκορύφωμα τον Δεκαπενταύγουστο και τη μνήμη του τορπιλισμού της "Έλλης", καθιστούν την Τήνο έναν τόπο όπου η θρησκευτική κατάνυξη και η εθνική μνήμη γίνονται ένα.