Μέχρι τον 15ο αιώνα, οι Οθωμανοί Σουλτάνοι συνήθιζαν να παντρεύονται Ευρωπαίες πριγκίπισσες για να σφραγίζουν πολιτικές συμμαχίες. Σταδιακά όμως το σύστημα άλλαξε ριζικά. Το Κοράνι απαγόρευε στους μουσουλμάνους να έχουν ως σκλάβους άλλους μουσουλμάνους, έτσι τα χαρέμια στελεχώνονταν σχεδόν αποκλειστικά από χριστιανές αιχμάλωτες. Κοπέλες από όλα τα μήκη και τα πλάτη της αυτοκρατορίας –με διαφορετική εθνότητα, γλώσσα και θρησκεία– επιλέγονταν κυρίως για την ομορφιά τους και μεταφέρονταν στην Κωνσταντινούπολη.
Μόλις έφταναν στο παλάτι, τις αναλάμβαναν οι ευνούχοι. Πέρα από την υποχρέωση να ικανοποιούν τις επιθυμίες του Σουλτάνου, οι παλλακίδες απολάμβαναν προνόμια που δεν υπήρχαν για τις απλές υπηρέτριες: υψηλού επιπέδου μόρφωση, μαθήματα γραφής και ανάγνωσης, κεντήματος, άρπας και τραγουδιού. Οι πιο προικισμένες κέρδιζαν την εύνοια του Σουλτάνου και γίνονταν «χασεκί» (ευνοούμενες), ενώ οι υπόλοιπες κατέληγαν στο υπηρετικό προσωπικό.
Από τα μέσα του 15ου αιώνα, ο ρόλος των παλλακίδων άρχισε να αποκτά νέα διάσταση. Η επιρροή τους στον Σουλτάνο αυξανόταν διαρκώς, ενώ ο ανταγωνισμός μέσα στο χαρέμι γινόταν οξύς. Οι γυναίκες ανταγωνίζονταν σκληρά για τη θέση της χασεκί, που εξελίχθηκε σε πραγματικό θεσμό. Στο παρελθόν, ο Σουλτάνος αποκτούσε πολλούς γιους από διαφορετικές γυναίκες και, όταν πέθαινε, ακολουθούσε αιματηρή διαδοχή: οι πρίγκιπες σκοτώνονταν μεταξύ τους μέχρι να μείνει ο πιο ισχυρός. Ο Σουλτάνος τοποθετούσε κάθε γιο σε επαρχία –όσο πιο κοντά στην πρωτεύουσα τόσο μεγαλύτερη η εύνοια– και όταν ερχόταν η ώρα, όλοι έσπευδαν στην Κωνσταντινούπολη με στρατό για να διεκδικήσουν τον θρόνο.
Από τα τέλη του 15ου αιώνα, μετά από μία ιδιαίτερα πολυαίμακτη διαδοχή που σόκαρε την κοινωνία, το σύστημα άλλαξε. Νόμιμος διάδοχος θεωρούνταν πλέον μόνο ο πρωτότοκος γιος. Αυτό ενέτεινε τις ίντριγκες στο χαρέμι: οι ισχυρές παλλακίδες κατέστρεφαν τους αντιπάλους τους με ναρκωτικά, απομόνωση, αδράνεια ή ακόμα και δολοφονίες, ώστε τα παιδιά τους να μην έχουν ανταγωνισμό.
Η αρχή του λεγόμενου «Σουλτανάτου των Γυναικών» σημειώθηκε με τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή, ο οποίος ερωτεύτηκε παράφορα την Χουρέμ (Ροξελάνα) και την έκανε νόμιμη σύζυγο. Ο πρωτότοκος γιος της έγινε ο μοναδικός νόμιμος διάδοχος, και όταν ανέβηκε στον θρόνο, η Χουρέμ πήρε τον τίτλο της Βαλιδέ Σουλτάνα (σουλτανομήτωρ). Η Βαλιδέ έγινε η πιο ισχυρή γυναίκα στο παλάτι, με δικά της διαμερίσματα, τεράστια επιρροή και συχνά τον έλεγχο των αποφάσεων του γιου της.
Η περίοδος αυτή διήρκεσε περίπου 150 χρόνια, από τον 16ο έως τα τέλη του 17ου αιώνα. Οι Βαλιδέ Σουλτάνες ασκούσαν εξουσία που ξεπερνούσε τα όρια του χαρεμιού: επηρέαζαν διορισμούς, εξωτερική πολιτική, ακόμα και εκτελέσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Χουρέμ, που έπεισε τον Σουλεϊμάν να εκτελέσει τον Μεγάλο Βεζίρη Ιμπράημ Πασά, θεωρώντας τον ανταγωνιστή της.
Μία από τις πιο εντυπωσιακές μορφές ήταν η Κιοσέμ Σουλτάν, ελληνικής καταγωγής. Απαχθείσα σε ηλικία 6-7 ετών από πειρατές, κατέληξε στο χαρέμι και ξεχώρισε για την εξυπνάδα της. Παντρεύτηκε τον Αχμέτ Α΄ και, όταν αυτός πέθανε, ανέλαβε τα ηνία. Διοικούσε πρακτικά την αυτοκρατορία, ενώ για να εξασφαλίσει ικανούς διαδόχους δολοφόνησε δύο παιδιά και έναν εγγονό της, θεωρώντας τους ακατάλληλους.
Άλλη περίφημη περίπτωση η Νουρμπανού Σουλτάν, ενετικής καταγωγής από την Πάρο. Παντρεύτηκε τον Σελίμ Β΄ και, όταν πέθανε, έκρυψε τον θάνατό του για δώδεκα μέρες –ακόμα και τοποθετώντας το πτώμα σε ψυγείο– μέχρι ο γιος της Μουράτ Γ΄ να φτάσει από τη Μανίσα. Έγινε η πρώτη Βαλιδέ που συγκυβέρνησε επίσημα με τον Σουλτάνο για εννέα χρόνια, ελέγχοντας αποφάσεις και προσωπικές σχέσεις.
Η εποχή τελείωσε οργανικά στα τέλη του 17ου αιώνα. Οι Σουλτάνοι ζούσαν απορροφημένοι στο χαρέμι, οι στρατιωτικές επιτυχίες μειώθηκαν δραματικά, ενώ η διαδοχή με τον πρωτότοκο γιο έφερε ανίκανους ηγεμόνες. Η εξουσία μετατοπίστηκε στους αξιωματούχους του παλατιού, και οι Βαλιδέ περιορίστηκαν σε φιλανθρωπικά έργα: κατασκευή τζαμιών, σχολείων και νοσοκομείων.
Το «Σουλτανάτο των Γυναικών» αποκαλύπτει μία από τις πιο παράδοξες πλευρές της οθωμανικής ιστορίας: πώς γυναίκες από σκλάβες και αιχμάλωτες κατάφεραν να κυβερνήσουν μία από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες του κόσμου, συχνά από τα παρασκήνια του χαρεμιού.