Η ζωή του Ομήρου, του μεγαλύτερου επικού ποιητή της ανθρωπότητας, καλύπτεται από ένα πέπλο μυστηρίου που εκτείνεται μέχρι και τις συνθήκες του θανάτου του. Ένα από τα πιο γοητευτικά ζητήματα που απασχόλησαν τους αρχαίους μελετητές είναι ο τάφος του στην Ίο και το επίγραμμα που φέρεται να χαράχτηκε πάνω σε αυτόν. Μέσα από τους εννέα παραδοσιακούς «Βίους του Ομήρου», αναζητούμε απαντήσεις σε τρία βασικά ερωτήματα: Τι έγραφε ο τάφος του, ποιος συνέθεσε τους στίχους και πότε δημιουργήθηκαν;
Το Περιεχόμενο του Επιγράμματος: Μια Ιερή Κεφαλή
Σχεδόν όλες οι αρχαίες πηγές συμφωνούν στην κεντρική ιδέα του επιγράμματος. Οι στίχοι υμνούν τον ποιητή ως τον «κοσμήτορα» (αυτόν που στόλισε με τη γραφή του) των ηρώων. Η επικρατέστερη μορφή του κειμένου είναι:
«ἐνθάδε τήν ἱερήν κεφαλήν κατά γαῖα καλύπτει, ἀνδρῶν ἡρώων κοσμήτορα, θεῖον Ὅμηρον» (Εδώ η γη καλύπτει την ιερή κεφαλή του θείου Ομήρου, που κόσμησε με τους στίχους του τους ηρωικούς άνδρες).
Αν και οι βιογράφοι παρουσιάζουν μικρές γραμματικές διαφοροποιήσεις (όπως η χρήση του «κάλυψεν» αντί «καλύπτει» στον Βίο του Ψευδο-Ηροδότου), η ουσία παραμένει σταθερή, αναδεικνύοντας τον σεβασμό με τον οποίο η αρχαιότητα περιέβαλλε τη μνήμη του.
Ποιος ήταν ο Δημιουργός; Ο Ποιητής ή οι Κάτοικοι της Ίου;
Εδώ οι απόψεις διίστανται, δημιουργώντας δύο ενδιαφέρουσες θεωρίες:
Ο ίδιος ο Όμηρος: Σύμφωνα με τον «Αγώνα Ομήρου και Ησιόδου», ο ποιητής συνέθεσε ο ίδιος το επίγραμμα λίγο πριν το τέλος του, όταν συνειδητοποίησε ότι πλησιάζει ο θάνατος. Ο 9ος Βίος (Vita Scorialensis II) προσθέτει ότι ο Όμηρος το έγραψε όσο ζούσε και οι κάτοικοι της Ίου απλώς το χάραξαν στον τάφο του μετά την κηδεία.
Οι κάτοικοι της Ίου (Ιήτες): Ο Ψευδο-Ηρόδοτος και ο Πλούταρχος υποστηρίζουν ότι οι κάτοικοι του νησιού τίμησαν τον ποιητή συνθέτοντας οι ίδιοι τους στίχους. Μάλιστα, ο Ησύχιος ο Μιλήσιος αναφέρει ως πηγή του τον Καλλίμαχο, τονίζοντας ότι το επίγραμμα δημιουργήθηκε από τους ντόπιους ως ένδειξη θαυμασμού.
Ο Χρόνος της Συγγραφής
Ο προσδιορισμός του «πότε» γράφτηκαν αυτοί οι στίχοι εξαρτάται άμεσα από τον δημιουργό τους. Αν δεχτούμε ότι το έγραψε ο ίδιος ο Όμηρος, τότε η συγγραφή προηγείται του θανάτου του. Αν όμως πρόκειται για έργο των κατοίκων της Ίου, οι πηγές αναφέρουν δύο εκδοχές:
- Άμεση ταφή: Ο Πλούταρχος αφήνει να εννοηθεί ότι οι κάτοικοι χάραξαν το επίγραμμα αμέσως μετά τη μεγαλοπρεπή κηδεία του.
- Μεταγενέστερη τιμή: Ο Ψευδο-Ηρόδοτος και ο Ησύχιος υποστηρίζουν ότι το επίγραμμα γράφτηκε «χρόνω πολλώ ύστερον». Αυτό συνέβη όταν το έργο του Ομήρου είχε πλέον εξαπλωθεί παντού και ο θαυμασμός για την ποίησή του είχε φτάσει στο αποκορύφωμά του.
Συμπερασματικές Σκέψεις
Παρά τις αποκλίσεις μεταξύ των βιογράφων (με κάποιους όπως ο Πρόκλος να μην αναφέρουν καθόλου την ταφή), η ύπαρξη ενός ταφικού μνημείου στην Ίο αποτελεί κοινό τόπο της αρχαίας παράδοσης. Είτε το επίγραμμα προήλθε από την πένα του ίδιου του δημιουργού της Ιλιάδας, είτε ήταν μια μεταγενέστερη απόδοση τιμής από τους θαυμαστές του, οι στίχοι αυτοί κατάφεραν να διασώσουν τη σύνδεση του «θείου Ομήρου» με το κυκλαδίτικο νησί.
Το επίγραμμα παραμένει ένα από τα τελευταία κεφάλαια στη μελέτη της ζωής του ποιητή, επιβεβαιώνοντας ότι ακόμη και στον θάνατο, ο Όμηρος παρέμεινε ο αξεπέραστος «κοσμήτωρ» των ηρώων.