Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε συνδέσει το όνομα του Οδυσσέα με το τέλος της Οδύσσειας, τη μνηστηροφονία και την επανένωση με την Πηνελόπη. Θεωρούμε πως, μετά από είκοσι χρόνια περιπλάνησης, ο «Λαερτιάδης» έζησε μια ήρεμη ζωή στο βασίλειό του. Ωστόσο, η μυθολογική παράδοση και οι λιγότερο γνωστές ραψωδίες αποκαλύπτουν μια πολύ πιο σκοτεινή και περίπλοκη συνέχεια, γεμάτη τύψεις, νέες εξορίες και έναν θάνατο που έκρυβε μια ειρωνική προφητεία.
Η Ετυμολογία του Πόνου και το Όνομα του Ήρωα
Το όνομα «Οδυσσέας» δεν είναι τυχαίο. Προέρχεται από το ρήμα «ὀδύσσομαι», που σημαίνει οργίζομαι ή μισώ κάποιον. Το όνομα του το έδωσε ο παππούς του, ο Αυτόλυκος, θέλοντας να περιγράψει έναν άνθρωπο που προκαλεί δυσαρέσκεια ή είναι ο ίδιος «μισούμενος από τους θεούς». Μια άλλη ερμηνεία συνδέει το όνομα με το ρήμα «ὀδυνάω», δηλαδή αυτός που προκαλεί και ταυτόχρονα αισθάνεται πόνο. Αυτός ο διπλός ρόλος του ήρωα —θύτης και θύμα ταυτόχρονα— τον ακολουθεί σε κάθε του βήμα, από τα πεδία της Τροίας μέχρι το προσκεφάλι της Πηνελόπης.
Η Δύσκολη Επιστροφή και η Ζήλεια της Πηνελόπης
Αν και ο Οδυσσέας ονειρευόταν τη στιγμή που θα εξιστορούσε τις περιπέτειές του στη γυναίκα του, η πραγματικότητα της συμβίωσης αποδείχθηκε δύσκολη. Η Πηνελόπη, που τον περίμενε υπομονετικά επί δύο δεκαετίες αρνούμενη τους μνηστήρες, δεν μπόρεσε να κρύψει τη ζήλεια της για τις θεές Κίρκη και Καλυψώ. Οι αφηγήσεις του Οδυσσέα για τα επτά χρόνια στο νησί της Καλυψούς δημιούργησαν ένα χάσμα ανάμεσα στο ζευγάρι. Η σιωπή του Οδυσσέα για τη βαθιά του νοσταλγία και η παγερή στάση της Πηνελόπης έδειξαν ότι ο «νόστος» δεν έφερε απαραίτητα και την ευτυχία.
Ο Χρησμός του Τειρεσία και η Νέα Περιπλάνηση
Ο Οδυσσέας δεν έμεινε για πολύ στην Ιθάκη. Ο χρησμός που είχε λάβει από τον μάντη Τειρεσία στον Άδη ήταν σαφής: έπρεπε να ταξιδέψει ξανά. Με ένα κουπί στον ώμο, όφειλε να περπατήσει στη στεριά μέχρι να βρει ανθρώπους που δεν γνωρίζουν τη θάλασσα. Η προφητεία έλεγε πως όταν κάποιος περαστικός περνούσε το κουπί του για «λιχνιστήρι» (αγροτικό εργαλείο), τότε θα έπρεπε να θυσιάσει στον Ποσειδώνα για να τον εξευμενίσει. Πράγματι, ο ήρωας έφτασε στη Θεσπρωτία της Ηπείρου, όπου παντρεύτηκε τη βασίλισσα Καλλιδίκη και απέκτησε έναν γιο, τον Πολυποίτη, πριν επιστρέψει τελικά στην Ιθάκη για τα γηρατειά του.
Το Τραγικό Τέλος: Ο Θάνατος «εξ αλός»
Ο Τειρεσίας είχε προβλέψει ότι ο θάνατος θα ερχόταν στον Οδυσσέα «εξ αλός», δηλαδή από τη θάλασσα, αλλά με έναν τρόπο ανώδυνο και ελαφρύ. Η προφητεία εκπληρώθηκε με τον πιο ειρωνικό τρόπο. Ο Τηλέγονος, ο γιος που είχε αποκτήσει ο Οδυσσέας με την Κίρκη, έφτασε στην Ιθάκη αναζητώντας τον πατέρα του. Χωρίς να γνωρίζει ποιον έχει απέναντί του, χτύπησε τον Οδυσσέα με ένα κοντάρι που στην αιχμή του είχε το δηλητηριώδες αγκάθι ενός σαλαχιού. Ο θάνατος ήρθε όντως από τη θάλασσα, μέσα από το θαλασσινό όπλο ενός γιου που ο ήρωας δεν είχε γνωρίσει ποτέ.
Η Μετάβαση στην Αθανασία
Μετά την τραγωδία, ο Τηλέγονος πήρε το σώμα του πατέρα του, μαζί με την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο, και επέστρεψαν στο νησί της Κίρκης, την Αία. Εκεί, η μάγισσα τους χάρισε την αθανασία. Σύμφωνα με τον μύθο, οι δεσμοί της οικογένειας ανακατεύτηκαν με έναν παράδοξο τρόπο, καθώς ο Τηλέμαχος παντρεύτηκε την Κίρκη και η Πηνελόπη τον Τηλέγονο. Ίσως τελικά, η ιστορία του Οδυσσέα να μας διδάσκει ότι οι «Ιθάκες» δεν είναι προορισμοί για να φτάνουμε, αλλά πηγές αιώνιας νοσταλγίας που μας κρατούν σε κίνηση.