Οι περιπέτειες γύρω από το όνομα του Ρήγα Βελεστινλή αποτελούν ένα μοναδικό φαινόμενο στην ελληνική ιστοριογραφία. Αν και ο ίδιος άφησε πίσω του ένα πλούσιο συγγραφικό έργο, στο οποίο ανέγραφε με απόλυτη σαφήνεια το όνομά του ως «Ρήγας Βελεστινλής Θετταλός», η ιστορική μνήμη παγιδεύτηκε για δεκαετίες σε λανθασμένες εκδοχές. Σε όλα τα επίσημα έγγραφα, τους χάρτες και τις επαναστατικές του προκηρύξεις, ο ίδιος υπέγραφε πάντοτε ως «Ρήγας Βελεστινλής» ή απλά «Ρήγας», χωρίς ποτέ να χρησιμοποιήσει ψευδώνυμο που θα μπορούσε να προκαλέσει σύγχυση.
Παρ' όλα αυτά, λίγα χρόνια μετά τον μαρτυρικό του θάνατο, άρχισαν να εμφανίζονται διάφορες παραλλαγές, όπως «Ρήγας Φεραίος», «Αντώνιος Κυριαζής», «Κωνσταντίνος Ρήγας Φεραίος» και «Ρήγας Οικονομάς». Τα πλέον τεκμηριωμένα στοιχεία που αποκαθιστούν την αλήθεια βρίσκονται στη μελέτη του Δρ. Δημήτρη Καραμπερόπουλου, Προέδρου της Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, ο οποίος αποδεικνύει ότι ο επαναστάτης ουδέποτε χρησιμοποίησε άλλο όνομα, ούτε καν κατά τη στιγμή της σύλληψης και της ανάκρισής του από τις αυστριακές αρχές.
Η επικράτηση του ονόματος «Ρήγας Φεραίος»
Η μετονομασία του σε «Ρήγα Φεραίο» ξεκίνησε περίπου το 1832 από αρχαιολάτρες συγγραφείς, όμως ο άνθρωπος που σφράγισε αυτή την αλλαγή ήταν ο στενός του συνεργάτης, Χριστόφορος Περραιβός. Στα «Απομνημονεύματα πολεμικά», ο Περραιβός χρησιμοποίησε το όνομα «Φεραίος», ισχυριζόμενος μάλιστα λανθασμένα ότι ο Ρήγας χρησιμοποιούσε εναλλάξ και τα δύο ονόματα. Λόγω της εγγύτητάς του με τον ήρωα, η μαρτυρία του θεωρήθηκε αδιαμφισβήτητη, με αποτέλεσμα το «Φεραίος» να κυριαρχήσει στην ιστοριογραφία και την εκπαίδευση για σχεδόν δύο αιώνες.
Ο πρώτος που ύψωσε φωνή διαμαρτυρίας για αυτή τη μεταλλαγή ήταν ο Γάλλος ελληνιστής Αιμίλιος Λεγκράν το 1891. Μελετώντας τα αρχεία της Βιέννης, ο Λεγκράν διαπίστωσε ότι σε κανένα επίσημο έγγραφο δεν υπήρχε το όνομα Φεραίος και εξέφρασε την ευχή να καταργηθεί αυτή η αυθαίρετη προσάρτηση, η οποία δεν ανταποκρινόταν στην επιθυμία του ίδιου του Ρήγα.
Ο μύθος του «Αντώνιου Κυριαζή»
Η θεωρία ότι το πραγματικό του όνομα ήταν «Αντώνιος Κυριαζής» προέκυψε από μια παρερμηνεία εγγράφων του Γάλλου προξένου στην Τεργέστη. Ο πρόξενος είχε αναφέρει λανθασμένα το όνομα «Αντώνιος Ρήγας Βελεστινλής», πιθανότατα μπερδεύοντάς τον με τον συγκρατούμενό του, Αντώνιο Κορωνιό. Το 1930, ο Φάνης Μιχαλόπουλος βασίστηκε σε αυτό το λάθος και, συνδυάζοντάς το με πληροφορίες ότι ο πατέρας του Ρήγα ονομαζόταν «Κυριαζής», κατασκεύασε ένα νέο ονοματεπώνυμο.
Στην πραγματικότητα, η υπογραφή «Ρήγα Κυρίτζη Βελεστίνου» που βρέθηκε σε νεανικό του βιβλίο, αναφέρεται στο όνομα του πατέρα του (Κυρίτσης), το οποίο συνηθιζόταν στην περιοχή ως βαφτιστικό και όχι ως επώνυμο. Αν και το «Αντώνιος Κυριαζής» διδάχθηκε για χρόνια στα σχολικά βιβλία, τελικά διαγράφηκε ως ανιστόρητο και παντελώς ατεκμηρίωτο.
Η σημασία της σωστής ονομασίας
Άλλες σποραδικές αναφορές σε ονόματα όπως «Κωνσταντίνος» ή «Οικονομάς» στερούνται επίσης ιστορικής βάσης. Η έρευνα καταλήγει στο ακλόνητο συμπέρασμα ότι ο εθνομάρτυρας είχε επιλέξει για τον εαυτό του το όνομα Ρήγας Βελεστινλής. Η επιλογή του αυτή δήλωνε την περηφάνια για την καταγωγή του από το Βελεστίνο και την ταυτότητά του ως Θεσσαλού.
Η αποκατάσταση του ονόματός του δεν είναι απλώς μια φιλολογική λεπτομέρεια, αλλά μια πράξη σεβασμού προς την προσωπικότητα και τη θέληση του ανθρώπου που οραματίστηκε την ελευθερία των Βαλκανίων. Ο Ρήγας ήθελε να τον θυμούνται ως Βελεστινλή και αυτό είναι το όνομα που οφείλει να χρησιμοποιεί η ιστορική επιστήμη και η συλλογική μας μνήμη.