Για περίπου 300.000 χρόνια, η εξέλιξη του Homo sapiens υπαγορευόταν από έναν πολύ απλό βιολογικό αλγόριθμο που στηριζόταν στον συνδυασμό της επιβίωσης και της αναπαραγωγής. Σε ολόκληρη την ιστορία μας, από τις σαβάνες της ανατολικής Αφρικής μέχρι τις πρώτες αγροτικές κοινωνίες, η τεκνοποίηση δεν ήταν επιλογή. Ήταν το αναπόφευκτο αποτέλεσμα της βιολογίας και η μοναδική εγγύηση για τη συνέχεια της φυλής απέναντι στην πείνα, τις ασθένειες και τα θηρία.
Σήμερα, σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο παρακολουθούμε ένα πρωτοφανές εξελικτικό παράδοξο. Ο Homo sapiens των ανεπτυγμένων κοινωνιών των αρχών του 21ου αιώνα, παρότι απολαμβάνει τα υψηλότερα επίπεδα ασφάλειας, ιατρικής περίθαλψης και τροφής στην ιστορία του, αρνείται οικειοθελώς να αναπαραχθεί. Πώς καταφέραμε να εξουδετερώσουμε το ισχυρότερο ένστικτο της φύσης;
Η απάντηση δεν κρύβεται στη βιολογία, αλλά στις ιστορίες που λέμε ο ένας στον άλλον. Ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ζώο που μπορεί να συνεργάζεται μαζικά πιστεύοντας σε κοινά φαντασιακά δημιουργήματα: τα έθνη, το χρήμα, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τον καπιταλισμό. Τις τελευταίες δεκαετίες, μια νέα, πανίσχυρη "θρησκεία" κατέκτησε τις συνειδήσεις μας: η θρησκεία του Ατομικισμού και της Αυτοπραγμάτωσης.
Για χιλιετίες, το νόημα της ζωής αντλούνταν από την κοινότητα, τον Θεό και τη διαιώνιση του είδους. Σήμερα, ο κυρίαρχος μύθος υπαγορεύει ότι το άτομο πρέπει πρώτα να "βρει τον εαυτό του", να χτίσει μια καριέρα, να καταναλώσει εμπειρίες και να εξασφαλίσει μια θέση στον περίπλοκο οικονομικό ιστό. Το παραδοσιακό μοντέλο της οικογένειας, άλλοτε ο πυρήνας της ανθρώπινης οργάνωσης, υποχωρεί μπροστά στις απαιτήσεις της σύγχρονης αγοράς εργασίας, η οποία απαιτεί εργαζόμενους απόλυτα ευέλικτους, διαρκώς εκπαιδευόμενους και απαλλαγμένους από "βάρη".
Εδώ υπεισέρχεται η σκληρή πραγματικότητα του χρήματος. Στην εποχή των τροφοσυλλεκτών, ο χώρος ήταν άπλετος. Στισ σύγχρονες πρωτεύουσες, ο χώρος είναι περιφραγμένος από τη φαντασιακή δομή της «αγοράς ακινήτων». Όταν ένας τριαντάρης καλείται να αντιμετωπίσει τη στεγαστική κρίση, την εργασιακή επισφάλεια και τους στάσιμους μισθούς, ο εγκέφαλός του λαμβάνει ένα σαφές μήνυμα επιβίωσης: «Το περιβάλλον είναι εχθρικό. Μη φέρεις απογόνους, δεν έχεις τους πόρους να τους συντηρήσεις». Η υπογεννητικότητα δεν είναι "εθνική παρακμή"· είναι μια απολύτως ορθολογική προσαρμογή ενός έξυπνου πρωτεύοντος σε ένα τεχνητό οικοσύστημα που τιμωρεί την αναπαραγωγή.
Ακόμη πιο συναρπαστικός είναι ο τρόπος που επιστρατεύουμε την τεχνολογία για να παρακάμψουμε τη βιολογία. Όταν τελικά ο σύγχρονος άνθρωπος αποφασίζει ότι έχει εξασφαλίσει τους οικονομικούς πόρους για να τεκνοποιήσει –συχνά μετά τα 35 ή τα 40 του χρόνια– το βιολογικό του ρολόι έχει ήδη χτυπήσει. Τότε, ο Homo sapiens μετατρέπεται σε Homo deus (Άνθρωπο-Θεό). Παρεμβαίνει στον ίδιο του τον σχεδιασμό. Οι εξωσωματικές γονιμοποιήσεις και οι καισαρικές τομές δεν είναι απλές ιατρικές πράξεις. Είναι η δήλωση του είδους μας ότι η αναπαραγωγή δεν ανήκει πια στη φύση, αλλά στην επιστήμη, τον προγραμματισμό και την εμβιομηχανική. Το εργαστήριο αντικαθιστά τη φύση.
Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτή η δημογραφική κατάρρευση; Ίσως δε γινόμαστε μάρτυρες του τέλους ενός έθνους, αλλά του τέλους μιας ολόκληρης εποχής για το είδος μας. Είμαστε η πρώτη γενιά Sapiens που είναι τόσο εγκλωβισμένη στα ίδια της τα δημιουργήματα –το οικονομικό σύστημα, τον αστικό τρόπο ζωής, την έννοια της καριέρας– που επιλέγει τη συρρίκνωση από τη διαιώνιση.
Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι αν θα καταρρεύσει το ασφαλιστικό σύστημα τα επόμενα πενήντα χρόνια. Το μεγάλο, υπαρξιακό ερώτημα είναι το εξής: Αν ένα κοινωνικο-οικονομικό σύστημα καθιστά την αναπαραγωγή ασύμβατη με την ανθρώπινη ευημερία, μήπως τελικά η ιστορία που έχουμε πείσει τον εαυτό μας να πιστεύει χρειάζεται επαναπροσδιορισμό;
Αποστόλης Ζυμβραγάκης