Κωστής Παλαμάς: Όταν η αγάπη για τη δημοτική οδήγησε σε... απόλυση!
Φανταστείτε το σκηνικό: Απρίλιος 1911, Μεγάλο Σάββατο. Ο μεγάλος μας ποιητής, Κωστής Παλαμάς, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας απόφασης που θα συζητηθεί όσο λίγες. Τιμωρείται με μηνιαία παύση από τα καθήκοντά του στη Γραμματεία του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο λόγος; Η ατρόμητη και δημόσια υπεράσπισή του για τη δημοτική γλώσσα, τη γλώσσα του λαού!
Η απόφαση του τότε υπουργού Παιδείας, Απόστολου Αλεξανδρή, υπό την κυβέρνηση Βενιζέλου, γίνεται πρωτοσέλιδο. Ο Παλαμάς, λησμονώντας την "υπηρεσιακή του ιδιότητα", τόλμησε να εκφράσει τις "κοινωνικές του περί γλώσσης πεποιθήσεις" με τρόπο "δημοσιογραφικώς προκλητικό", επιδεικνύοντας "υπερηφάνεια" γι' αυτές. Με απλά λόγια, δήλωσε γραπτώς πως είναι αμετανόητος οπαδός της δημοτικής, προκαλώντας θύελλα σε μια εποχή που το γλωσσικό ζήτημα μύριζε μπαρούτι.
Το παρασκήνιο μιας "συμβολικής" τιμωρίας
Το ενδιαφέρον είναι πως ο ίδιος ο υπουργός Αλεξανδρής ήταν υποστηρικτής της δημοτικής και θαύμαζε την τόλμη του Παλαμά. Ωστόσο, ο θεσμικός του ρόλος σε μια κυβέρνηση που προσπαθούσε να κατευνάσει τα πνεύματα, τον ανάγκασε να πάρει αυτή την απόφαση. Ήταν μια κίνηση τακτικής, με στόχο να ηρεμήσουν οι φανατικοί της καθαρεύουσας, οι λεγόμενοι "γλωσσαμύντορες".
"Μαλλιαροί" εναντίον αρχαϊστών: Η μάχη για την ψυχή της γλώσσας
Για να καταλάβουμε την ένταση, πρέπει να θυμηθούμε πως την εποχή εκείνη μαινόταν η σύγκρουση για το γλωσσικό ζήτημα. Από τη μία, ο Γεώργιος Μιστριώτης, καθηγητής Ελληνικής Φιλολογίας και φανατικός υπέρμαχος της αρχαΐζουσας, ξεσήκωνε τους οπαδούς του. Από την άλλη, ο γλωσσολόγος Γιάννης Ψυχάρης είχε εισαγάγει δυναμικά τον δημοτικισμό.
Ο Παλαμάς, παίρνοντας σαφή θέση, δημοσιεύει στο περιοδικό των δημοτικιστών «Ο Νουμάς» ένα άρθρο με τίτλο «Για να διαβάσουν και τα παιδιά». Εκεί, υπογράφει περήφανα: «...στρογγυλά και χτυπητά μαλλιαρός...». Ο χαρακτηρισμός "μαλλιαροί" για τους δημοτικιστές, λέγεται πως προήλθε από ένα αστείο του Ιωάννη Κονδυλάκη, όταν είδε δύο αδελφούς ποιητές με πλούσια κόμη και αναφώνησε: «Να και η μαλλιαρή λογοτεχνία!». Η δήλωση του Παλαμά έριξε λάδι στη φωτιά!
Οι ρίζες του γλωσσικού ζητήματος: Μια ιστορία αιώνων
Η διαμάχη για τη γλώσσα δεν ήταν καινούργια. Ξεκινούσε από τον προηγούμενο αιώνα, όταν μελετώντας τα κείμενα από την Άλωση μέχρι τον 18ο αιώνα, οι λόγιοι διαπίστωσαν μια πολυπλοκότητα:
- Υπήρχε η αρχαία ελληνική και η "λόγια" ως γραπτές γλώσσες.
- Υπήρχαν γραπτές ποικιλίες με στοιχεία αττικής διαλέκτου και δημώδους σε θεολογικά, νομικά και επιστημονικά κείμενα.
- Και, κυρίως, υπήρχε μια ζωντανή, καθαρή δημώδης γραπτή παράδοση, που άνθισε μέσα από το δημοτικό τραγούδι και τη λογοτεχνία. Σε αυτήν γράφτηκαν και τα έργα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
Στον προφορικό λόγο, η δημώδης κυριαρχούσε. Όμως, μέχρι και τον 19ο αιώνα, η "επίσημη" ελληνική γλώσσα θεωρούνταν η αρχαία. Οι άλλες μορφές αποκαλούνταν "γραικική", "ρωμαίικη" ή "απλή/κοινή διάλεκτος".
Μετά την απελευθέρωση: Ποια γλώσσα για το νέο κράτος;
Με τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, τέθηκε το καυτό ερώτημα: ποια μορφή θα έπρεπε να έχει η επίσημη νεοελληνική γραπτή γλώσσα; Δύο κυρίως προτάσεις ξεχώρισαν:
- Οι "Γλωσσαμύντορες": Υποστήριζαν την αρχαία αττική διάλεκτο, θεωρώντας την κτήμα του έθνους με μακραίωνη παράδοση. Ο Στέφανος Κομμητάς έγραφε το 1820 πως η αρχαία γλώσσα "σηκώνει τα δουλικά φρονήματα" και απέδιδε την ομιλουμένη νέα ελληνική στην παρακμή της Τουρκοκρατίας, χαρακτηρίζοντάς την "χυδαίο προϊόν δουλείας".
- Οι "Δημοτικιστές": Πρότειναν την καθιέρωση της δημώδους ως ευκολότερης στην εκμάθηση και καταλληλότερης για τη μετάδοση γνώσεων. Για αυτούς, η γλώσσα έπρεπε να είναι κατανοητή από όλους, ένα πρακτικό εργαλείο επικοινωνίας.
Και τα δύο στρατόπεδα, πάντως, συμφωνούσαν πως η γλώσσα ήταν κλειδί για τη συνοχή του ελληνισμού. Αλλά ποια γλώσσα;
Η "καθαρεύουσα" του Κοραή: Μια προσπάθεια σύνθεσης
Στα τέλη του 18ου αιώνα, ο Νικηφόρος Θεοτόκης πρότεινε μια "καθαρεύουσα" γλώσσα, καθαρισμένη από ξένες λέξεις. Ο Αδαμάντιος Κοραής συγκεκριμενοποίησε αυτή την ιδέα: βάση η δημώδης, αλλά "διορθωμένη" και "καλλωπισμένη" με βάση τον "ορθό λόγο" και τα αρχαία ελληνικά. Πίστευε πως η παρακμή του πολιτισμού είχε "εκβαρβαρίσει" τη γλώσσα και η "διόρθωσή" της θα οδηγούσε και σε βελτίωση των ηθών. Αυτή η μέση οδός έκανε τους ακραίους αρχαϊστές να ρίξουν λίγο νερό στο κρασί τους.
Από τις λέξεις στα όπλα: Η κλιμάκωση της διαμάχης
Η χώρα προσπαθούσε να σταθεί στα πόδια της, αλλά οι γλωσσικές διαμάχες φούντωναν. Οι απόψεις έγιναν δογματισμοί. Ένας λαός με ποικιλία διαλέκτων αναζητούσε κοινό γλωσσικό εργαλείο, ενώ πολλοί λόγιοι έβλεπαν την καθιέρωση της "χυδαίας γλώσσας" ως απειλή για την ανωτερότητά τους.
- Ευαγγελικά (1901): Η μετάφραση του Ευαγγελίου στη δημοτική, με πρωτοβουλία της βασίλισσας Όλγας, προκάλεσε επεισόδια με 10 νεκρούς και 70 τραυματίες, οδηγώντας στην παραίτηση της κυβέρνησης Θεοτόκη.
- Ορεστειακά (1903): Η απόδοση της "Ορέστειας" του Αισχύλου σε απλή καθαρεύουσα (αντί της αρχαϊκής) προκάλεσε νέα επεισόδια με 2 νεκρούς και 7 τραυματίες.
Ο Βενιζέλος ανάμεσα σε δύο πυρά
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος βρέθηκε αντιμέτωπος με αυτή την εκρηκτική κατάσταση. Αν και από το 1899 είχε εκφράσει επιφυλάξεις για την καθαρεύουσα, δεν μπορούσε να την αποκηρύξει, καθώς ήταν η γλώσσα της κρατικής και εκκλησιαστικής ελίτ. Η κυβέρνησή του είχε και δημοτικιστές και καθαρευουσιάνους, κάνοντας τις ισορροπίες εύθραυστες. Ακόμα και ο υπουργός Παιδείας Αλεξανδρής, που τιμώρησε τον Παλαμά, ήταν ιδρυτικό μέλος του Εκπαιδευτικού Ομίλου των δημοτικιστών, αλλά δεν τόλμησε να υπογράψει το καταστατικό!
Η μηνιαία παύση του Παλαμά, λοιπόν, ήταν μια προσπάθεια κατευνασμού των "γλωσσαμυντόρων", που όμως ξεσήκωσε τους "μαλλιαρούς". Η Πηνελόπη Δέλτα κυκλοφόρησε διαμαρτυρία, χαρακτηρίζοντας την απόφαση "καταπάτημα της ελευθερίας της σκέψεως" και προσβολή σε μια "εθνική δόξα σαν τον Παλαμά".
"Είσαι προδότης!": Η υστερία του γλωσσικού ζητήματος
Το γλωσσικό είχε πάρει διαστάσεις υστερίας.
- Ο Μιστριώτης διακήρυττε: «Η χυδαία γλώσσα δύναται να χρησιμεύσει ως διεθνής των βλακών και ηλιθίων και ουχί των απογόνων του Περικλέους και του Πλάτωνος».
- Ο Ψυχάρης απαντούσε: «Παλιοί καιροί, παλιωμένες, αποπαλιωμένες ιδέες...».
- Ο Τύπος κατέγραφε τραγελαφικά περιστατικά: ο εκδότης του «Νουμά», Δ. Ταγκόπουλος, δεν μπορούσε να κάνει ανάληψη από τράπεζα γιατί ο ταμίας τον θεώρησε "προδότη"! Ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης ζήτησε από τη Βουλή να παρέμβει στις γαλλικές αρχές για να μετονομαστεί η έδρα Νέων Ελληνικών του Ψυχάρη στο Παρίσι, γιατί η γλώσσα που δίδασκε "δεν είναι ελληνική"!
- Ο Ελισαίος Γιανίδης (Σταμάτης Σταματιάδης) επιχειρηματολογούσε με πάθος υπέρ της δημοτικής: «Κανένας ποτέ δεν έσχε δύο υιούς φονευθέντας εις τον πόλεμον. Μπορεί να έχασε δύο παιδιά ή να του σκοτώθηκαν δύο παιδιά στον πόλεμο. Κι εκείνο το "του" περιέχει όλο τον πόνο της πατρικής καρδιάς».
Ο Βενιζέλος, προσπαθώντας να κρατήσει αποστάσεις, δήλωνε πως μελλοντική γραπτή γλώσσα θα είναι αυτή των μορφωμένων στην καθημερινή τους επικοινωνία, αλλά η δημοτική δεν μπορούσε ακόμα να κατοχυρωθεί επίσημα. Στο Σύνταγμα του 1911, όρισε ως «επίσημος γλώσσα του κράτους ... εκείνη, εις την οποία συντάσσονται το πολίτευμα και της ελληνικής νομοθεσίας τα κείμενα», απαγορεύοντας την "παραφθορά" της, και διασφάλισε το αναλλοίωτο των Αγίων Γραφών. Οι καθαρευουσιάνοι αντέδρασαν γιατί δεν γινόταν αναφορά στη γλώσσα της εκπαίδευσης.
Η δημοτική στα σχολεία: Τα πρώτα δειλά βήματα
Παρά τις αντιδράσεις, η ανάγκη οδηγούσε στην πράξη: οι δημόσιες υπηρεσίες άρχισαν να χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο τη δημοτική, καθώς οι πολίτες δυσκολεύονταν με την καθαρεύουσα.
- 1913: Η κυβέρνηση Βενιζέλου μειώνει τις ώρες των αρχαίων ελληνικών και εισάγει τα Νέα Ελληνικά (ένας "δούρειος ίππος" για τη δημοτική). Για πρώτη φορά, τυπώνονται σχολικά αναγνωστικά στη δημοτική. Οι καθηγητές της Φιλοσοφικής αντιδρούν, αλλά η Ελλάδα βράζει από άλλες εξελίξεις (δολοφονία Γεωργίου Α', Βαλκανικοί Πόλεμοι). Η διεύρυνση της χώρας ενισχύει την ανάγκη για εύκολη συνεννόηση.
Η δίκη του Ναυπλίου (1914): Ο Δημοτικισμός στο εδώλιο
Την άνοιξη του 1914, ενώ ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος πλησίαζε, στο Ναύπλιο δικάζονταν ο διευθυντής του Παρθεναγωγείου Βόλου, Αλέξανδρος Δελμούζος, και 11 άλλοι παιδαγωγοί. Κατηγορούνταν για αθεΐα, αντεθνισμό και σοσιαλισμό από γλωσσαμύντορες (μεταξύ τους και ο μητροπολίτης Δημητριάδος), επειδή δίδασκαν στη δημοτική. Ο Δελμούζος έγραφε στην Πηνελόπη Δέλτα πως η αστυνομία δεν μπορούσε να εγγυηθεί για τη ζωή του! Μετά από 12 ημέρες και πάνω από 100 μάρτυρες, οι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν. «Ο Νουμάς» θριαμβολογούσε. Τα πυρά στράφηκαν τώρα κατά του Βενιζέλου.
"Τα Ψηλά Βουνά": Ένα βιβλίο, μια επανάσταση
Το 1917, ο Βενιζέλος, έχοντας επιστρέψει στην πρωθυπουργία μετά τον Εθνικό Διχασμό, κάνει ένα αποφασιστικό βήμα. Με νομοθετικό διάταγμα, καθιερώνει τη δημοτική ως υποχρεωτική γλώσσα διδασκαλίας στα δημοτικά σχολεία (η καθαρεύουσα μόνο στις δύο τελευταίες τάξεις). Ως αναγνωστικό της Γ' Δημοτικού, διανέμεται το εμβληματικό μυθιστόρημα του Ζαχαρία Παπαντωνίου, «Τα Ψηλά Βουνά», σε γλωσσική επιμέλεια Μανόλη Τριανταφυλλίδη και παιδαγωγικές υποδείξεις Αλέξανδρου Δελμούζου. Το βιβλίο ξεσηκώνει νέες αντιδράσεις. Ο Παλαμάς το εξυμνεί. Οι γλωσσαμύντορες το κατακεραυνώνουν, ζητώντας να καεί και οι υπεύθυνοι να τιμωρηθούν! (Τα αντίτυπα τελικά αποσύρθηκαν, για να επανέλθουν το 1924).
Η Μικρασιατική Καταστροφή και η σταδιακή επικράτηση της δημοτικής
Η κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας και η έλευση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία αποδυνάμωσαν σταδιακά τους οπαδούς της καθαρεύουσας. Οι πρόσφυγες έφεραν τον δικό τους πολιτισμό, όχι απαραίτητα συνδεδεμένο με την καθαρεύουσα, εμπλουτίζοντας τη δημώδη.
Μεταξάς, Κατοχή και οι τελευταίες αναλαμπές της καθαρεύουσας
- Δικτατορία Μεταξά: Ευνόησε τη δημοτική χωρίς να την επιβάλει επίσημα. Επανέφερε τα μέτρα του 1917 στα σχολεία και ανέθεσε στον Μανόλη Τριανταφυλλίδη τη σύνταξη της περίφημης Γραμματικής της Δημοτικής (κυκλοφόρησε το 1941).
- Κατοχή: Οι γλωσσαμύντορες αναθάρρησαν. Καθηγητές της Φιλοσοφικής παρέπεμψαν τον συνάδελφό τους Ιωάννη Θ. Κακριδή επειδή παρέλειψε πνεύματα και απλοποίησε τόνους, χαρακτηρίζοντας την πράξη "εθνικώς επιζημία"!
- Μετά τον Εμφύλιο: Η υιοθέτηση της δημοτικής από το ΕΑΜ πολιτικοποίησε το ζήτημα. Η Ακαδημία Αθηνών το 1949 δεν προκήρυξε έδρα Γλωσσολογίας για να αποφύγει τον Τριανταφυλλίδη. Η εφημερίδα «Εστία» χαρακτήριζε τον δημοτικισμό "μητροκτόνο και πατροκτόνο".
Η τελευταία πράξη: Δικτατορία και οριστική δικαίωση
Η δικτατορία των Συνταγματαρχών (1967-1974) επανέφερε την καθαρεύουσα στην εκπαίδευση με το Σύνταγμα του 1968, συχνά με τραγελαφικά αποτελέσματα στη χρήση της. Το Αρχηγείο Ενόπλων Δυνάμεων εξέδωσε βιβλίο που αποκαλούσε τη δημοτική "ιδίωμα των Ελλήνων του εξωτερικού και των κομμουνιστών"!
Η τελεία και παύλα σε αυτή την πολυκύμαντη ιστορία μπήκε το 1976. Επί κυβέρνησης Κωνσταντίνου Καραμανλή, ο Υπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων, Γεώργιος Ράλλης, υπέγραψε την καθιέρωση της νεοελληνικής δημοτικής γλώσσας σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες και στη διοίκηση.
Ένας αγώνας για την ταυτότητα
Η ιστορία του γλωσσικού ζητήματος στην Ελλάδα είναι μια συναρπαστική, συχνά επώδυνη, περιπέτεια. Από την "προκλητική υπερηφάνεια" του Παλαμά μέχρι την τελική δικαίωση της δημοτικής, ο δρόμος ήταν μακρύς, γεμάτος πάθος, ιδεολογικές συγκρούσεις, αλλά και βαθιά αγάπη για την ελληνική γλώσσα. Μια διαδρομή που αντανακλά την ίδια την πορεία του έθνους προς τον αυτοπροσδιορισμό του.