Μπορείτε να φανταστείτε έναν αυτοκράτορα να δίνει εντολή για τη μαζική καταστροφή βιβλίων, όχι για λόγους θρησκείας ή πολιτικής, αλλά για έναν πολύ πιο απλό λόγο: γιατί φοβόταν... τον χρυσό; Κι όμως, αυτό ακριβώς συνέβη το 290 μ.Χ., σε μια από τις πιο παράξενες ιστορίες της αρχαιότητας που δείχνει πόσο επικίνδυνη μπορεί να γίνει η γνώση.
Η ριζοσπαστική διαταγή του Διοκλητιανού
Ήταν ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Διοκλητιανός που εξέδωσε μια πρωτοφανή διαταγή: να καταστραφούν όλα τα αιγυπτιακά βιβλία που περιείχαν μυστικά για την κατασκευή χρυσού και αργύρου. Σε μια εποχή οικονομικής κρίσης, με το ρωμαϊκό νόμισμα να χάνει την αξία του, η γνώση της αλχημείας θεωρήθηκε η μεγαλύτερη απειλή για την αυτοκρατορία.
Αν οι Αιγύπτιοι, που θεωρούνταν οι πιο προχωρημένοι γνώστες της μεταλλουργίας, μπορούσαν να παράγουν τεχνητό χρυσό, η αξία του πολύτιμου μετάλλου θα κατέρρεε και μαζί της ολόκληρο το ρωμαϊκό οικονομικό σύστημα.
Η γνώση που έπρεπε να χαθεί
Η διαταγή εκτελέστηκε με φρικτή αποτελεσματικότητα. Χειρόγραφα, πάπυροι και τεχνικές που είχαν περάσει από γενιά σε γενιά εξαφανίστηκαν για πάντα. Η ιδέα ότι τα μέταλλα δεν είναι σταθερά και ότι κάτι ευτελές μπορεί να γίνει πολύτιμο, ήταν από μόνη της αρκετή για να θεωρηθεί επικίνδυνη.
Παρά τη μαζική καταστροφή, κάποια ίχνη σώθηκαν. Ο πιο διάσημος είναι ο Πάπυρος της Λέιντεν (Papyri Graecae Magicae). Ανακαλύφθηκε σε τάφο στη Θήβα και σήμερα φυλάσσεται στην Ολλανδία. Περιέχει συνταγές και τεχνικές που μας δίνουν μια σπάνια ματιά σε όσα χάθηκαν. Ακόμα κι αν οι «συνταγές» δεν λειτουργούσαν όπως πιστεύαμε, αποδεικνύουν πως αυτή η γνώση υπήρχε, ήταν οργανωμένη και κάποτε θεωρήθηκε τόσο επικίνδυνη που έπρεπε να καεί.
Η εξουσία απέναντι στη γνώση
Η ιστορία αυτή είναι εντυπωσιακή γιατί αποδεικνύει ότι η γνώση μπορεί να θεωρηθεί απειλή ακόμα κι από μια οργανωμένη εξουσία. Ο Διοκλητιανός, ένας αυτοκράτορας που έκανε μεταρρυθμίσεις, προτίμησε να εξαφανίσει κάθε πιθανότητα ανακάλυψης, αντί να την κατανοήσει.
Κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς χάθηκε τότε. Το σίγουρο, όμως, είναι πως η ιστορία αυτή μας υπενθυμίζει κάτι διαχρονικό: υπήρξαν εποχές που η εξουσία φοβήθηκε τη γνώση πριν ακόμα την καταλάβει. Και έδρασε. Όχι για να τη διορθώσει, αλλά για να την σβήσει.