ΦΥΣΙΚΟ
ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
1. Η ανθρωπόκαινος εποχή (Επιστημονικό άρθρο)
Θεματικός άξονας: Η γεωλογική
επίδραση του ανθρώπου στον πλανήτη.
«Οι επιστήμονες υποστηρίζουν πλέον ανοιχτά ότι
έχουμε αφήσει πίσω μας την Ολόκαινο εποχή, τη γεωλογική περίοδο των τελευταίων
11.700 ετών που επέτρεψε στον ανθρώπινο πολιτισμό να ανθίσει. Έχουμε εισέλθει
στην "Ανθρωπόκαινο". Για πρώτη φορά στην ιστορία της Γης, ένα και
μόνο βιολογικό είδος –ο Homo Sapiens– έχει μετατραπεί σε κυρίαρχη γεωλογική
δύναμη. Η αλλαγή στη σύσταση της ατμόσφαιρας από τις εκπομπές αερίων, τα
μικροπλαστικά που εντοπίζονται από τα βάθη των ωκεανών μέχρι τις κορυφές των Άλπεων,
και η ραγδαία μείωση της βιοποικιλότητας συνιστούν μια ανεξίτηλη υπογραφή στο
σώμα του πλανήτη. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν αλλάζουμε το περιβάλλον, αλλά
αν ο πολιτισμός μας διαθέτει τα αντανακλαστικά επιβίωσης για να επιβραδύνει μια
καταστροφή που ο ίδιος πυροδότησε.»
2. Το «οικολογικό άγχος» των νέων (Σύγχρονοςπροβληματισμός)
Θεματικός άξονας: Οι
ψυχολογικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στους εφήβους (Eco-anxiety).
«Μια νέα, αόρατη επιδημία εξαπλώνεται σιωπηλά
στους κόλπους της νεολαίας: το οικολογικό άγχος (eco-anxiety). Σε αντίθεση με
τις παλαιότερες γενιές που ατένιζαν το μέλλον με αισιοδοξία και την υπόσχεση
της διαρκούς ανάπτυξης, οι σημερινοί έφηβοι βιώνουν ένα χρόνιο αίσθημα
ματαίωσης και φόβου απέναντι στην περιβαλλοντική κατάρρευση. Αισθάνονται ότι
κληρονομούν έναν πλανήτη "στα πρόθυρα νευρικής κρίσης" και καλούνται
να πληρώσουν τον λογαριασμό για ένα πάρτι υπερκατανάλωσης στο οποίο δεν
προσκλήθηκαν ποτέ. Αυτός ο υπαρξιακός φόβος, ωστόσο, έχει διττή λειτουργία: από
τη μία παραλύει, από την άλλη όμως γεννά ένα πρωτοφανές κύμα παγκόσμιου
ακτιβισμού. Οι νέοι σήμερα δεν απαιτούν απλώς καθαρό αέρα· απαιτούν το δικαίωμα
σε ένα βιώσιμο μέλλον.»
3. Η ύβρις της εργαλειακής λογικής (Δοκίμιο)
Θεματικός άξονας: Η αλαζονική
στάση του σύγχρονου ανθρώπου απέναντι στη φύση.
«Το θεμελιώδες σφάλμα του δυτικού, βιομηχανικού
ανθρώπου υπήρξε η μετατόπιση της οπτικής του απέναντι στη φύση: έπαψε να τη
βλέπει ως το "σπίτι" του (οίκος) και άρχισε να την αντιμετωπίζει
αποκλειστικά ως ένα απέραντο εργοστάσιο παραγωγής πρώτων υλών. Αυτή η
εργαλειακή αντίληψη, γέννημα της αλαζονείας που μας χάρισε η τεχνολογική
υπεροχή, νομιμοποίησε τη λεηλασία. Όταν το δάσος δεν είναι πια βιότοπος αλλά
"ξυλεία", όταν το ποτάμι δεν είναι πηγή ζωής αλλά "υδάτινος
πόρος" προς εκμετάλλευση, τότε ανοίγει ο δρόμος για την οικολογική ύβρη. Η
τραγωδία, όπως διδάσκουν και οι αρχαίοι μύθοι, ολοκληρώνεται πάντα με τη
Νέμεση. Και η Νέμεση της δικής μας εποχής έχει τη μορφή ακραίων καιρικών
φαινομένων και ξηρασίας.»
4. Η νέα ηθική ευθύνη - Hans Jonas
(Φιλοσοφικό/Στοχαστικό)
Θεματικός άξονας: Η διαγενεακή
ευθύνη και το δικαίωμα των αγέννητων.
«Η παραδοσιακή ηθική ασχολήθηκε σχεδόν
αποκλειστικά με τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων στο "εδώ και τώρα".
Σήμερα, η τρομακτική δύναμη της τεχνολογίας μάς υποχρεώνει να αναθεωρήσουμε. Ο
φιλόσοφος Hans Jonas διατύπωσε μια νέα, επιτακτική αρχή: "Πράξε με τέτοιον
τρόπο, ώστε τα αποτελέσματα των πράξεών σου να είναι συμβατά με τη συνέχεια της
ανθρώπινης ζωής στη Γη". Αυτό σημαίνει ότι για πρώτη φορά στην ιστορία
καλούμαστε να λογοδοτήσουμε σε ανθρώπους που δεν έχουν γεννηθεί ακόμα. Η ηθική
μας ευθύνη επεκτείνεται στον χρόνο. Κάθε δέντρο που κόβεται, κάθε λίτρο
πετρελαίου που καίγεται σήμερα, αποτελεί κλοπή από το απόθεμα ζωής των
μελλοντικών γενεών.»
5. Η κοινωνία των απορριμμάτων (Κοινωνιολογικό)
Θεματικός άξονας:
Υπερκατανάλωση και η κουλτούρα της "μίας χρήσης".
«Είμαστε αυτό που πετάμε. Η σύγχρονη κοινωνία της
αφθονίας έχει μετεξελιχθεί οντολογικά σε μια κοινωνία των απορριμμάτων. Η
λογική της "μίας χρήσης" δεν περιορίστηκε μόνο στα πλαστικά ποτήρια ή
τις συσκευασίες, αλλά διαπότισε βαθιά τον τρόπο που σκεφτόμαστε, τον τρόπο που
καταναλώνουμε ρούχα, τεχνολογία, ίσως ακόμα και ανθρώπινες σχέσεις. Το να πετάς
κάτι επειδή χάλασε λίγο, αντί να το επιδιορθώσεις, είναι το χαρακτηριστικό
σύμπτωμα ενός πολιτισμού που έχει χάσει τον σεβασμό του προς την ύλη και τον
κόπο. Τα βουνά των σκουπιδιών στις παρυφές των μεγαλουπόλεών μας δεν είναι
απλώς ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα· είναι ο καθρέφτης ενός τεράστιου
πολιτισμικού κενού.»
6. Η φωνή μιας έφηβης - Greta Thunberg (Ομιλία
στον ΟΗΕ - Διασκευή)
Θεματικός άξονας: Ο πολιτικός
και συναισθηματικός αντίκτυπος στους νέους (Άριστο για άσκηση ύφους/πειθούς).
«Βρισκόμαστε στις αρχές μιας μαζικής εξαφάνισης
και το μόνο για το οποίο μπορείτε να μιλήσετε είναι τα χρήματα και τα παραμύθια
περί αέναης οικονομικής ανάπτυξης. Πώς τολμάτε; Για περισσότερα από 30 χρόνια,
η επιστήμη είναι ξεκάθαρη. Συνεχίζετε να κοιτάτε αλλού και να έρχεστε εδώ
λέγοντας ότι κάνετε αρκετά. Λέτε ότι μας "ακούτε" και ότι κατανοείτε
τον επείγοντα χαρακτήρα. Όμως, αν όντως καταλαβαίνατε την κατάσταση και
εξακολουθούσατε να μην αναλαμβάνετε δράση, τότε θα ήσασταν κακοί. Και αυτό αρνούμαι
να το πιστέψω. Μας προδώσατε. Αλλά οι νέοι αρχίζουν να καταλαβαίνουν την
προδοσία σας. Τα μάτια όλων των μελλοντικών γενεών είναι στραμμένα πάνω σας.
Και αν επιλέξετε να μας απογοητεύσετε, σας λέω ότι δεν θα σας συγχωρήσουμε
ποτέ.»
7. Τα δικαιώματα της φύσης (Νομικό άρθρο)
Θεματικός άξονας: Η αλλαγή του
νομικού καθεστώτος της φύσης (από αντικείμενο σε υποκείμενο).
«Μια αθόρυβη επανάσταση συντελείται στον
παγκόσμιο νομικό χάρτη. Τα τελευταία χρόνια, οικοσυστήματα, ποτάμια και βουνά
σε διάφορα μέρη του κόσμου (από τον ποταμό Γουανγκανούι στη Νέα Ζηλανδία μέχρι
τον Γάγγη στην Ινδία) αναγνωρίζονται επισήμως ως "νομικά πρόσωπα".
Αυτό σημαίνει ότι το δάσος ή το ποτάμι παύει να θεωρείται απλώς
"ιδιοκτησία" και αποκτά το δικαίωμα να υπάρχει, να ακμάζει και να
εκπροσωπείται στα δικαστήρια από επίτρόπους όταν απειλείται με μόλυνση ή
καταστροφή. Πρόκειται για μια ριζοσπαστική αλλαγή υποδείγματος: η νομική
επιστήμη δανείζεται στοιχεία από την κοσμοθεωρία των ιθαγενών λαών,
επιβεβαιώνοντας ότι η φύση δεν μας ανήκει, αλλά συνυπάρχουμε μαζί της.»
8. Η τσιμεντούπολη και η αποξένωση (Λογοτεχνικό
Πεζό / Σύγχρονη αφήγηση)
Θεματικός άξονας: Η διάρρηξη
του δεσμού ανθρώπου και υπαίθρου στην πόλη.
«Μεγαλώσαμε περπατώντας πάνω σε άσφαλτο,
πιστεύοντας πως η γη από κάτω είναι νεκρή. Στις γειτονιές μας, τα δέντρα
στέκονται σαν αυστηρά τιμωρημένοι μαθητές, εγκλωβισμένα σε μικρά τετράγωνα
χώματος ανάμεσα στο πεζοδρόμιο και τον δρόμο, με τις ρίζες τους να ασφυκτιούν
προσπαθώντας να αναπνεύσουν κάτω από το τσιμέντο. Ο ουρανός πάνω από την πόλη
μας δεν έχει πια αστέρια· έχει μόνο τη θολή, κιτρινωπή ανταύγεια των φώτων του
δρόμου και του καυσαερίου. Ξεχάσαμε πώς μυρίζει το βρεγμένο χώμα μετά την πρώτη
φθινοπωρινή βροχή. Η αποξένωσή μας από το φυσικό τοπίο μάς έκανε ίσως πιο
ορθολογιστές, πιο αποτελεσματικούς μηχανισμούς παραγωγής, αλλά μας άφησε με μια
ακαθόριστη, βουβή μελαγχολία που δεν γιατρεύεται στις βιτρίνες των εμπορικών
κέντρων.»
9. Ο εφιάλτης της Περσεφόνης (Λογοτεχνικό -
Ποίηση, Νίκος Γκάτσος)
Θεματικός άξονας: Η κερδοσκοπία
και η βάναυση αλλοίωση του τοπίου. (Σημείωση: Εμβληματικό ποίημα, εξαιρετικό
για σύγκριση Κειμένου 3 στις Πανελλαδικές)
Εκεί που φύτρωνε φλισκούνι κι άγρια μέντα
κι έβγαζε η γη το πρώτο της κυκλάμινο
τώρα χωριάτες παζαρεύουν τα τσιμέντα
και τα πουλιά πέφτουν νεκρά στην υψικάμινο.
Κοιμήσου Περσεφόνη στην αγκαλιά της γης,
στου κόσμου το μπαλκόνι ποτέ μη ξαναβγείς.
Εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες
ευλαβικά πριν μπουν στο θυσιαστήριο
τώρα πετάνε τ’ αποτσίγαρα οι τουρίστες
και το καινούργιο παν΄ να δουν διυλιστήριο
Εκεί που η θάλασσα γινόταν ευλογία
κι ήταν ευχή του κάμπου τα βελάσματα
τώρα καμιόνια κουβαλάν στα ναυπηγεία
άδεια κορμιά, σιδερικά, παιδιά και ελάσματα.
10. Η συμφιλίωση: Από το «εγώ» στο «οικοσύστημα»
(Επίλογος)
Θεματικός άξονας: Η διέξοδος
και η οικολογική συνείδηση.
«Η λύση απέναντι στην περιβαλλοντική κρίση δεν
είναι η ρομαντική, ανέφικτη επιστροφή του ανθρώπου στις σπηλιές, ούτε η άρνηση
της τεχνολογίας. Η διέξοδος βρίσκεται στην αναβάθμιση της συνειδητότητάς μας.
Απαιτείται η μετάβαση από το εγωκεντρικό μοντέλο της κυριαρχίας, σε ένα
"οικοκεντρικό" μοντέλο αρμονικής συνύπαρξης. Τεχνολογία και οικολογία
δεν είναι αναγκαστικά έννοιες ασύμβατες· με την κατάλληλη παιδεία, τα
τεχνολογικά μας άλματα μπορούν να τεθούν στην υπηρεσία της αποκατάστασης των
οικοσυστημάτων. Το στοίχημα του 21ου αιώνα δεν είναι να κατακτήσουμε άλλους
πλανήτες, αλλά να αποδείξουμε ότι αξίζουμε, τελικά, να κατοικούμε σε αυτόν.»