Στις 16 Μαΐου 1948, ένας ψαράς στον Θερμαϊκό κόλπο ήρθε αντιμέτωπος με ένα μακάβριο θέαμα: ένα πτώμα επέπλεε στο νερό, δεμένο πισθάγκωνα. Η σορός ανήκε στον Τζορτζ Πολκ, τον 35χρονο ανταποκριτή του αμερικανικού δικτύου CBS. Ο Πολκ δεν ήταν ένας τυχαίος δημοσιογράφος· ήταν ένας άνθρωπος που αναζητούσε την αλήθεια στις λάσπες του Ελληνικού Εμφυλίου, σε μια εποχή που οι λέξεις μπορούσαν να αποδειχθούν πιο επικίνδυνες από τις σφαίρες.
Η δολοφονία του Πολκ αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο πολιτικό έγκλημα της Θεσσαλονίκης του Ψυχρού Πολέμου, προμηνύοντας τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη δεκαπέντε χρόνια αργότερα. Όμως, ενώ στην περίπτωση του Λαμπράκη η αλήθεια έλαμψε παρά τις προσπάθειες συγκάλυψης, στην υπόθεση Πολκ η δικαιοσύνη παρέμεινε τυφλή. Μέχρι σήμερα, το όνομά του τιμάται διεθνώς με το αναγνωρισμένο βραβείο δημοσιογραφίας George Polk Award, θυμίζοντας έναν επαγγελματία που θυσιάστηκε στο βωμό του καθήκοντος.
Το Ιστορικό Πλαίσιο: Εμφύλιος και Γεωπολιτική Σκακιέρα
Η Ελλάδα του 1948 ήταν μια χώρα κομμένη στα δύο. Από τη μία πλευρά ο κυβερνητικός Ελληνικός Στρατός και από την άλλη ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ) υπό τον Μάρκο Βαφειάδη. Η Θεσσαλονίκη βρισκόταν υπό την πίεση των ανταρτών, ενώ το Δόγμα Τρούμαν είχε μόλις επισημοποιήσει την αμερικανική κηδεμονία στην Ελλάδα, αντικαθιστώντας τη βρετανική επιρροή.
Ο Τζορτζ Πολκ, απόγονος πρώην Αμερικανού Προέδρου, βρέθηκε στη δίνη αυτών των γεγονότων. Με το θάρρος ενός ανεξάρτητου ερευνητή, δεν δίσταζε να ασκεί κριτική στις ατασθαλίες της ελληνικής κυβέρνησης και στον ρόλο της χωροφυλακής. Οι ανταποκρίσεις του στο CBS ενοχλούσαν τόσο την Αθήνα όσο και την Ουάσιγκτον, καθώς η αμερικανική βοήθεια έπρεπε να παρουσιάζεται ως αλάνθαστη.
Η Σκευωρία και ο Αποδιοπομπαίος Τράγος
Ο Πολκ δολοφονήθηκε λίγο πριν τη σχεδιαζόμενη συνάντησή του με τον αρχηγό των ανταρτών, Μάρκο Βαφειάδη. Η επίσημη εκδοχή του κράτους ήταν βολική: τον σκότωσαν οι κομμουνιστές για να εκθέσουν τη χώρα διεθνώς. Ως ένοχοι υποδείχθηκαν τα στελέχη του ΚΚΕ Αδάμ Μουζενίδης και Βαγγέλης Βασβανάς, μαζί με τον δημοσιογράφο Γρηγόρη Στακτόπουλο ως συνεργό.
Η θεωρία αυτή κατέρρευσε χρόνια αργότερα, όταν αποδείχθηκε ότι ο Μουζενίδης ήταν ήδη νεκρός την ημέρα του φόνου και ο Βασβανάς βρισκόταν στο εξωτερικό. Ο Στακτόπουλος, ωστόσο, έγινε το θύμα μιας εφιαλτικής δικαστικής πλάνης. Μετά από άγρια βασανιστήρια, οδηγήθηκε σε μια ομολογία-παρωδία και πέρασε 12 χρόνια στη φυλακή. Παρά τις προσπάθειες της συζύγου του και τις μετέπειτα δημοσιογραφικές έρευνες, η δικαίωσή του δεν ήρθε ποτέ, ούτε όσο ζούσε ούτε μετά θάνατον.
Μια Ανεξίτηλη Μελανή Κηλίδα
Η έρευνα του Αμερικανού απεσταλμένου Τζέιμς Κέλις, η οποία έδειχνε προς το βαθύ ακροδεξιό παρακράτος της Θεσσαλονίκης, διακόπηκε απότομα. Τα ευρήματά του ερχόντουσαν σε σύγκρουση με τα συμφέροντα του Ψυχρού Πολέμου και η αλήθεια θυσιάστηκε για τη διατήρηση των γεωπολιτικών ισορροπιών.
Σήμερα, 78 χρόνια μετά, η δολοφονία του Τζορτζ Πολκ παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ανεξιχνίαστα μυστήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Αποτελεί μια διαχρονική υπενθύμιση για το πώς η εξουσία μπορεί να κατασκευάσει ενόχους και να θάψει την αλήθεια κάτω από τόνους προπαγάνδας, αφήνοντας πίσω της μια ανοιχτή πληγή στη συλλογική μνήμη.